رزم و میدان جنگ:
در روز عاشورا در گسترهی حدود شش کیلومتر در طول هشت ساعت حماسهی عظیم «حضرت اباعبدالله الحسین و ۷۲ تن از یاران باوفایش اتفاق افتاد.
ویژگیهای میدان نبرد:
۱- زمین؛ خارزار با پستی و بلندی
۲- هوا؛ صاف، آفتابی و داغ
۳- طول محور عملیات؛ ۳۶۰ متر و طول جبهه دفاعی، ۱۸۰ متر
۴- تعداد خیمههای جبهه اباعبداللهالحسین(ع)؛ حدود ۶۰ خیمه و فاصله هر یک ۲ متر
۵- تعداد نیروهای امام حسین(ع)؛ حدود ۲۰۰ نفر، تعداد سوارهها کمتر از ۴۰ نفر
۶- فرمانده نیروهای اباعبدالله الحسین(ع)؛ خود امام، پرچمدار ابوالفضل العباس(ع)، فرمانده جناح راست، زهیر بن قین، فرمانده جناح چپ، حبیب بن مظاهر
۷- وضعیت دشمن؛ حدود ۳۰ هزار نفر نیروی سواره و پیاده
۸- فرمانده لشکر دشمن؛ عمر بن سعد، پرچم دار لشکر؛ غلام عمر سعدـ درید، فرمانده پیاده نظام؛ شبث بن ربعی.
۹- فرمانده سواره نظام؛ عروه بن قیس احمصی( عزره بن قیس)
۱۰- فرمانده جناح راست (میمنه)؛ عمر بن حجاج «نگاهبان فرات»
۱۱- فرمانده جناح چپ؛ (میسره)، شمر بن ذی الجوشن
۱۲- امکانات سپاه اباعبدالله الحسین(ع)؛ اندک، در محاصره، فاصله با آب حدود ۵۰۰ متر، از نظر موازنه قوا تقریبا چهارصد نفر در مقابل ۱ نفر
۱۳- فاصله مقتل اباعبدالله الحسین(ع) و حضرت علی اکبر(ع)؛ ۳۰۰ متر
۱۴- فاصله مقتل اباعبدالله الحسین(ع) و حضرت علیاصغر(ع)؛ ۱۵۰ متر
۱۵- فاصله مقتل اباعبدالله الحسین(ع) و تل زینبیه؛ ۱۰۰ متر
۱۶- فاصله مقتل اباعبدالله الحسین(ع) و خیام؛ ۱۵۰ متر
الف) روز عاشورای سال ۶۱ هجری که در محاسبهها متفاوت نوشتهاند، ۲۱ مهر سال ۵۹ شمسی و طول روز را ۱۳ ساعت و ۳۸ دقیقه و لحظه شهادت امام حسین(ع) را ۲ ساعت و ۴۸ دقیقه مانده به غروب آفتاب دانستهاند.
برخی مطالعات نیز روز عاشورای سال ۶۱ هجری روز جمعه بوده است و در نتیجه روز ورود حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به کربلا روز پنجشنبه دوم محرم بوده است و «دمع السجوم»؛ روز عاشورا را روز دوشنبه میداند. براساس مطالعات موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران ( دکتر ایرج ملکپور) روز عاشورا به این گونه گزارش شده است:
۱- عاشورای روز دهم محرم ۶۱ هجری معادل با ۲۰ مهرماه ۵۹ شمسی و ۹ اکتبر ۶۸۰ میلادی است.
۲- اذان صبح عاشورا به وقت محلی کربلا ساعت ۴۱ : ۴ بامداد بوده است.
۳- اذان ظهر ساعت ۴۷ : ۱۱ به وقت محلی بوده است.
۴- اذان مغرب ساعت ۵۰ : ۱۷ به وقت محلی بوده است.
۵- طلوع آفتاب ساعت ۰۳: ۶ بوده است.
۶- غروب آفتاب ۱۷:۳۱ بوده است.
۷- طول روز ( طلوع تا غروب) ۱۱:۲۸
۸- مقارنه محرم ۱۶:۱۷ روز ۹ مهر
این اطلاعات آخرین اطلاعاتی است که به دست آمده است. بنابراین محاسبه روز عاشورا سهشنبه بوده است.
ب) سپاهیان مستقر در کربلا که از کوفه آمده بودند:
۱- عمر بن سعد ( ورود به کربلا روز سوم محرم) ۶ هزارنفر
۲- سنان بن انس ۴ هزار نفر
۳- شبث بن ربعی ۴ هزار نفر
۴- عروه بن قیس ۴ هزار نفر
۵- یزید بن رکاب کلبی ۲ هزار نفر
۶- نصر مازنی ۲ هزارنفر
۷- مازنی ۳ هزارنفر
۸- حصین بن نمیر ۴هزارنفر
۹- شمر بن ذی الجوشن (ورود روز نهم) ۴هزار نفر
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۳۳ هزار نفر عمر سعد، سنان، شبث بن ربعی، عروه بن قیس در نوبت اول به کربلا آمدند و یزید بن رکاب و حصین بن نمیر و، مازنی و نصر مازنی و شمر در مرحله بعد افزوده شدند.
ج) شهدا:
مجموعه شهدای کوفه از یاران امام ۱۳۸ تن بودهاند که ۱۴ تن آنان غلام بودهاند. شهدایی که در ناحیه مقدسه و برخی منابع دیگر آمدهاند ۸۲ تن بودهاند که ۱۷ تن آنها بنیهاشم هستند. در مجموع منابع ۳۳ تن بنیهاشم معرفی شدهاند جز ۸۲ تن و ۲۹ نفر دیگر در منابع متاخر ذکر شده است. یکی از مسائل رمزآمیز کربلا عدد مشهور ۷۲ است. بیشک یاران و شهدای کربلا بیش از این بودهاند. که برخی برآنند که عدد ۷۲ براساس سرهایی است که از تنها جدا و میان قبایل تقسیم شدهاند.آمار مشهور سرهای جداشده از ۷۸ شهید است که در روز یازدهم محرم سال ۶۱ یک روز بعد از عاشورا به ترتیب زیر تقسیم شد.
۱- قیس بن اشعث رئیس قبیله بنی کنده ۱۳ سر
۲- شمر بن ذی الجوشن رئیس قبیله هوازن ۱۲ سر (برخی بیست سر هم نوشتهاند)
۳- قبیله بنی تمیم ۱۷ سر
۴- قبیله بنی اسد ۱۶ سر (۱۷ سر)
۵- قبیله مذجح ۷ سر
۶- دیگر قبایل ۱ سر ( ۹ سر)
ت) روز عاشورا ۸ تن از شهدا با حضور مادر خویش به شهادت رسیدند:
۱- عبدالله بن حسین(ع)، علی اصغر (مادرش رباب)
۲- عون بن عبدالله بن جعفر ( مادرش زینب)
۳- محمد بن عبدالله بن جعفر(مادرش زینب)
۴- قاسم بن حسن (مادرش رمله)
۵- عبدالله بن حسن ( مادرش شلیل جبلیه)
۶- عبدالله بن مسلم (مادرش رقیه، دختر علی بن ابی طالب(ع))
۷- محمد بن ابی سعید بن عقیل
۸- عمر و بن جناده انصاری
۹- عبدالله بن وهب کلبی ( مادرش ام وهب ـ قمر)
ث) پنج تن از صحابه اباعبدالله الحسین(ع) از اصحاب رسول مکرم اسلام (ص) بودند:
۱- انس بن حارث
۲- حبیب بن مظاهر اسدی
۳- مسلم بن عوسجه
۴- هانی بن عروه مرادی
۵- عبدالله بن یقطر حمیری
ج) پنج تن از یاران پس از امام حسین(ع) در کربلا به شهادت رسیدند:
۱- سعد بن حرث ۲- برادر سعد ( ابوالحتوف)
۳- سوید بن ابی المطاع
۴- محمد بن ابی سعید بن عقیل
۵- هفهاف بن مهند راسبی
چ) هفت تن در حضور پدرشان شهید شدند:
۱- علی اکبر (ع)
۲- علی اصغر(عبدالله بن حسین(ع)
۳- عمرو بن جناده
۴- عبدالله بن یزید
۵- عبیدالله بن یزید
۶- مجمع بن عائذ
۷- عبدالرحمن بن مسعود
ح) دو تن از یاران اسیر و شهید شدند:
۱- سوار بن منعم نهمی
۲- موقع بن ثمامه صیداوی
خ) سر سه تن از شهدای کربلا را پس از شهادت به جانب امام حسین(ع) پرتاب کردند:
۱- عبدالله بن عمیر کلبی
۲- عمرو بن جناده انصاری
۳- عابس بن ابی شبیب شاکری
د) امام حسین(ع)، بر بالین هفت تن از شهدای کربلا پیاده حاضر شد:
۱- مسلم بن عوسجه
۲- حر بن یزید ریاحی
۳- واضح رومی یا اسلم ترکی
۴- حضرت عباس بن علی(ع)
۵- حضرت علیاکبر(ع)
۶- حضرت قاسم بن الحسن(ع)
۷- جون بن حوی
ذ) امام حسین(ع) روز عاشورا برای ده تن مرثیه خواند و در حق دشمنان نفرین کرد:
۱- حضرت علیاکبر(ع)
۲- حضرت عباس بن علی(ع)
۳- حضرت قاسم بن الحسن(ع)
۴- حضرت عبدالله بن حسن(ع) ۵- عبدالله رضیع
۶- مسلم بن عوسجه
۷- حبیب بن مظاهر
۸- حر بن یزید ریاحی
۹- زهیر بن قین
۱۰- جون ـ غلام ابوذر
ر) جز خانواده حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، چند تن از یاران ایشان همراه خانواده در کربلا حضور یافتند:
۱- عبدالله بن عمیر کلبی همراه همسرش هانیه و مادرش قمر « ام وهب» به کربلا آمد و خود و همسرش به شهادت رسیدند.
۲- مسلم بن عوسجه با همسر«خانواده» و کنیزش در کربلا شرکت کرد.
۳- جناده بن حارث «حرث» سلمان، با همسر و فرزندش عمرو در کربلا حضور داشتند.
ز) در کربلا پانزده تن از بردگان در رکاب امام عاشقانه جنگیدند و به شهادت رسیدند، تنها یک نفر از آنان پیش از عاشورا به شهادت رسید:
۱- نصر غلام امام علی(ع)
۲- سعد غلام امام علی(ع)
۳- حرث غلام حضرت حمزه(ع)
۴- اسلم غلام امام حسین(ع)
۵- قارب غلام امام حسین(ع)
۶- سلمان(سلیمان) غلام امام حسین(ع) در بصره به شهادت رسید.
۷- منجح غلام امام حسن(ع)
۸- جون غلام ابوذر
۹- واضح غلام حرث سلمانی
۱۰- شبیب غلام حرث جابری
۱۱- شوذب غلام شاکر(در غلام بودن او تردید است)
۱۲- رافع غلام مسلم ازدی
۱۳- سلام غلام عامر عبدی ۱۴- سالم غلام بنی مدینه
ژ) هفت تن همراه پدر جنگیدند و به شهادت رسیدند:
۱- علی اکبر (علی بن الحسین) فرزند اباعبدالله
۲- عبدالله رضیع فرزند اباعبدالله (براساس قول مسعودی باید میان حضرت علیاصغر(ع) و عبدالله رضیع یک یا سه روزه فرق نهاد. در آن صورت سه فرزند اباعبدالله الحسین(ع) به شهادت رسیدند. )
۳- عمرو بن جناده انصاری
۴- عبدالرحمن بن مسعود
۵- عبیدالله بن یزید بن ثبیط عبدی
۶- عبدالله بن یزید ثبیط عبدی
۷- مجمع بن عائذ
س) یک تن از یاران امام حسین(ع) که پدرش در جنگ صفین به شهادت رسیده بود: عمار بن حسان طایی
ش) دو تن از یاران امام به نام های «محمد» و « عبدالله» پدرشان «مسلم بن عقیل» در کوفه به شهادت رسیدند.
ص) سه برادر از فرزندان عقیل به نام های مسلم ، عبدالرحمن و جعفر به شهادت رسیدند.
سه برادر از غیر بنیهاشم به نامهای «قاسط» ، «کردوس» و « مقسط» فرزندان زهیر ثعلبی در رکاب امام حسین(ع) جانفشانی کردند.
سه برادر از فرزندان امام مجتبی(ع) به نام های « ابوبکر»، « قاسم»، « عبدالله» از آرمان عموی خویش دفاع کردند و جان باختند.
ض) شش برادر از بنیهاشم به شهادت رسیدند:
۱- امام حسین(ع)
۲- حضرت عباس(ع)
۳- جعفر بن علی(ع)
۴- عثمان بن علی(ع)
۵- عبدالله بن علی(ع)
۶- ابوبکر بن علی(ع)
ط) شهیدان دو برادری: دو برادر شهید در کربلا
۱- علی اکبر و علی اصغر(ع) فرزندان امام حسین(ع) با احتمال مسعودی سه برادر
۲- عبدالله و محمد(ع) فرزندان مسلم
۳- عون و جعفر(محمد) فرزندان عبدالله بن جعفر و حضرت زینب(س)
۴- عبدالله و عبدالرحمن فرزندان عروه انصاری
۵- نعمان و حُلاس فرزندان عمرو راسبی
۶- سعد و ابوالحتوف فرزندان حرث انصاری
۷- مالک و یوسف برادران ناتنی از جابریان
ظ) کودکانی که به بلوغ نرسیده در کربلا به شهادت رسیدند:
۱- علی اصغر(ع) (علی بن الحسین(ع)) با تیر حرمله
۲- عبدالله بن الحسین، عبدالله رضیع با تیر حرمله
۳- عبدالله بن الحسن المجتبی(ع) در گودال قتلگاه به دست بحر بن کعب
۴- محمد بن ابی سعید به دست لقیط یاهانی
۵- عمرو بن جناده انصاری در نبرد تن به تن
۶- قاسم به الحسن(ع)
ع) امام در سوگ دو تن از یارانش که در کوفه به شهادت رسیدند سخن گفت:
۱- مسلم بن عقیل(ع) ۲- هانی بن عروه
غ) دو زن در روز عاشورا در رکاب امام جنگیدند:
۱- مادر عبدالله بن عمیر کلبی(ام وهب یا قمر)
۲- مادر عمرو بن جناده انصاری
ف) پیکر چند تن از یاران امام قطعه قطعه شد:
۱- سردار رشید کربلا حضرت ابوالفضل العباس(ع)، که دست راست و سپس دست چپ و سرانجام سر از بدنش جدا شد.
۲- فرزند برومند حضرت امام حسین(ع) حضرت علیاکبر(ع) که بدنش با ضربات شمشیر قطعه قطعه شد.
۳- عبدالله بن عمیر کلبی که در جنگ تن به تن با «سالم» و «یسار» ابتدا دست و سپس پا و آنگاه سرش جدا و به سمت امام حسین(ع) پرتاب شد.
ق) تنها زن شهید در رکاب امام حسین(ع) همسر عبدالله بن عمیرکلبی است. این دو هفده روز پس از ازدواج به امام پیوستند و به کربلا آمدند و هر دو در کنار هم شهید شدند.
ک) روز عاشورا، پنج بانو، در میدان نبرد با دشمن سخن گفتند یا با دشمن روبرو شدند:
۱- عقیله کربلا حضرت زینب(س) ۲- مادر عمرو بن جناده ۳- همسر عبدالله بن عمیر کلبی
۴- مادر عبدالله بن عمیر کلبی ۵- کنیزک مسلم بن عوسجه ، پس از شهادت مسلم بن عوسجه
گ) در کربلا یک تن ایرانی به نام «واضح رومی» یا « اسلم ـ سلیمان ترکی» فداکاری کرده و به شهادت رسیده است.
ل) از مجموع یاران امام حسین(ع) ۳۴ تن یمنی تبار، ۱۸ نفر نزاری (از تبار نزار معد) بودهاند.
در حدود ۲۵ درصد یاران اباعبدالله الحسین(ع)یمنی بودهاند که در کوفه و اطراف آن ساکن بودند.نویسنده کتاب قبایل یمنی در حمایت از اهلبیت در صفحه ۳۰۱ مینویسد:براساس آمار مشهود ۷۲ تن ، شهدای کربلا از هر دو گروه قبایل یمنی و نزلری تشکیل میشدند، ۲۰ نفر از بنیهاشم ، ۲۸% آنان، ۱۸ نفر نزاری یعنی ۲۵%، ۳۴ نفر یعنی ۴۷% شهدا یمنی هستند.
منابع و ماخذ
۱- آیینه داران آفتاب؛ محمدرضا سنگری، شرکت چاپ و نشر بینالملل، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۸.
۲- قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت(ع)؛ اصغر منتظرالقائم، بوستان کتاب، چاپ اول، قم، ۱۳۸۰.
نویسنده : علی محمد سلطان محمدی آرانی